ذاکرالحسین حاج مرتضی صفاریان
ذاکرالحسین حاج مرتضی صفاریان
عکس از : تعزیه های ماه مبارک رمضان مجمع تعزیه آل طاها

مخالف خوانی :

مخالف خوانی یا اشقیا خوانی یکی از بخش های تعزیه می باشد که شامل نقش های منفی است ( شمر و ابن سعد و یزید و تمام اشخاصی که در دین منفور هستند) .

مخالف خوانان به نقش های نام برده در زیر تقسیم می گردد:

  • سرپا خوانی :

    • سرپا خوانی مانند شهادت خوانی از نقش های سنگین و دشوار است اما نسبت به شهادت خوان ها تا حدودی سختی کمتری را متحمل می شوند و از عناصر مهم در روند اجرای تعزیه ها می باشند. به نحوه خواندن مخالف خوانان بویژه سرپا خوانان، اشتلم خوانی میگویند. اشتلم خوانی به معنی ظلم و تعدی کردن، دادو بیداد کردن و تندی و زورگویی می باشد.
    • یک سرپا خوان می بایست دارای ویژگیهای مختلفی باشد مثلا؛ دارای قد و بالای مناسب – مسلط به نسخه ها و حرکات – حفظیات مناسب – آشنا به مجالس مختلف تعزیه – ظاهری بر خلاف موافق خوانان با خشونت و … – البته مانند موافق خوانان باید دارای شخصیتی موجه باشند چون ایشان را بعنوان ذاکر اهل بیت می بینند و…
    • نقش های مرتبط با سرپا خوانان ( تمام نقش های سرپا خوانی که در زره و کلاه خود است – تمام نقش هایی که منفی است و نیاز به ورزیدگی و جنگ مناسب  مانند شمر – ابن سعد – و نقش هایی که محوریت اصلی است در منفی بودن و… می باشد.
  • تخت خوان :

    • معمولا به نقش هایی که در کسوت پادشاهی یا والی شهر یا فرمانروا و… که بر روی تخت می نشینند و با کلاه خود و زره ارتباطی ندارند و از عمامه یا تاج پادشاهی استفاده میکنند و مدام در حال دستور دادن هستند را تخت خوان گویند .
    • یک تخت خوان نیز می بایست دارای ویژگی هایی از قبیل (چون خارج از تعزیه به چشم ذاکر اهل بیت دیده می شوند دارای وجه ی مناسب در جامعه باشند– چهره ی مناسب مخالف خوانی داشته باشند – حفظیات نسخه – تسلط به همه ی مجالس تعزیه – بصورت اشتلم خوانی و… ) باشد.
    • نسخه های مربوط به تخت خوانی : نقش ابن سعد در تعزیه ها – نقش یزید و… در تعزیه ها – نقش های منفی و مرتبط با سن و سال یک مخالف خوان خوان .
  • متفرقه خوان مخالف :

    • متفرقه خوانان اشخاصی هستند که یا تازه شروع به خواندن نمودند و برخی آینده ی درخشانی را دارند و برخی هم به دلیل صدای ضعیف – فیزیک جسمانی نامناسب – یا دلایل دیگر تا آخر در متفرقه خوانی می مانند. یا اینکه در گذشته می خواندند ولی به هر دلیلی در مرحله متفرقه خوانی ایستادند و پیشرفت بیشتر نکردند.
    • متفرقه خوانان کمک تعزیه خوانان اصلی می باشند یعنی نسخه های متفرقه مانند ( حرمله – صیاد–پسر طوعه یا…) را می خوانند البته گاهی سرپا خوان یا تخت خوان هم این نسخه ها را می خوانند ولی معمولا در هر گروه تعزیه یک متفرقه خوان مخالف برای اینگونه نقش ها دعوت می شود.

تقسیم نسخ یک مجلس تعزیه مطابق تعاریف فوق :

  • نقش های مخالف خوانی در تعزیه شهادت حضرت عباس علیه السلام :

    • نقش شمر = سرپا خوان
    • نقش ابن سعد = تخت خوان
    • نقش حکم= یا سرپا خوان یا تخت خوان
    • نقش حرمله = متفرقه خوان

نقش های مربوط به موافق خوان ها در بخش موافق خوانی توضیح داده شده است.

مرحوم ذاکرالحسین علیمحمد حجازی مهر
مرحوم ذاکرالحسین علیمحمد حجازی مهر
عکس از : حسینیه ی حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام قودجان

برای شروع مخالف خوانی چه باید کرد؟

برای شروع مخالف یا اشقیا خوانی فاکتورهای مختلفی را باید مد نظر گرفت که در ذیل به آنها اشاره می گردد:
  • شروع در جوانی یا بالاتر:

    • در ابتدا اگر از بچه خوانی شروع نکردیم می بایست توانایی های خود را مد نظر گرفته و با توجه به توانایی و استعداد فردی بخشی را که علاقه به آن داریم، مشخص نماییم. یعنی مشخص کنیم که با توجه به سن و سال و توانایی و علاقه و استعداد فردی می خواهیم در چه مرحله ای باشیم (سرپاخوان، تخت خوان یا متفرقه خوان یا اینکه اگر صدای خوب و آوازی داریم موافق خوان شویم .
  • دیده شدن :

    • نکته ی قابل توجه آن است که معمولا برای شروع افراد به سراغ نقش هایی می روند که بیشتر دیده می شود و این باعث شکست زود هنگامشان می شود. یا گاهی باعث می شود به دلیل عدم استقبال عمومی از شبیه خوانی صرف نظر نمایند . که بهتر است هنگام شروع به خواندن از متفرقه خوانی آغاز گردد، و مرحله به مرحله رشد نماید. این کار نیاز به صبر و حوصله دارد. البته باید گفت که زمان ما مثل گذشته نیست که فقط شهادت خوان دیده شود در واقع هر نقشی را که خوب ایفا شود مورد توجه مخاطب قرار می گیرد پس با انگیزه ی کامل از نقش های متفرقه که به ظاهر پیش پا افتاده هستند شروع نماییم و یکی یکی نقش ها را خوب اجرا کنیم تا قابلیت برای نقش های بالاتر را داشته باشیم . برخی از بزرگان تعزیه که زبانزد شدند از طفل خوانی شروع نکردند و از سنین بیست سالگی یا بالاتر آغاز نمودند . پس باید اراده – تمرین و ممارست داشت.
  • انتخاب استاد :

    • در انتخاب استاد باید بسیار دقت داشت زیرا که بعضا استاد با پیشکسوت تفاوت دارند. زیرا که یک استاد خوب شاید خواننده معروف و خوبی نباشد؛ وبر عکس هم می شود گقت؛ شاید یک خواننده خوب و پیشکسوت نتواند استاد خوبی باشد. البته هستند کسانی که هر دو امتیاز را دارند. لذا در انتخاب استاد حتما تحقیق و تفحص داشته باشیم . بعضی از نفرات با انگیزه ی بالا وارد تعزیه می شوند ولی فقط تحت تأثیر اسم و رسم نفرات قرار گرفته و هزینه هایی انجام میدهند ولی بعد از چند وقت نا امید شده و در خیلی از موارد از ادامه دادن منصرف می شوند. به همین دلیل باید در انتخاب استاد تحقیق و تفحص نماییم که به مقصد برسیم. هستند اشخاصی که در بازیگری یا خوانندگی یا تعزیه یا هر فن دیگر اساتیدی داشتند که زبانزد نبودند و شاید اسم آنان را هم نشنیده باشیم اما شاگردانی تربیت کردند که زبانزد خاص و عام گردیدند. شاید بیش از حد به این مسئله تأکید شد اما به دلیل اهمیت موضوع مجبور هستیم این نکات را عرض کنیم.
  • دیدن تعزیه :

    • دیدن تعزیه برای شروع کار بسیار پر اهمیت است. از طریق مختلف می توان تعزیه دید. یا توسط لوح های فشرده که موجود است و در زمان کنونی بحمدالله تصویر برداری از الزامات تعزیه محسوب می گردد. یا اینکه در هیأت های هفتگی حضور یافت. البته به نظر بنده علاوه بر دیدن کامل انواع تعزیه ها توسط لوح فشرده، باید هر هنرجو یک هیأت هفتگی انتخاب نموده و منظم در آن حضور داشته باشد. اینکار باعث میشود از نزدیک و بطور زنده تعزیه ها را گوش داده و ببیند. و اغلبا در هیأت ها به مرور زمان نسخه هایی را میخوانیم که برای شروع کار بسیار خوب است. در انتخاب هیأت توجه داشته باشیم از ابتدا هیأت هایی شرکت کنیم که تعزیه خوانانش درست بخوانند و تعزیه را درست اجرا نمایند تا از ابتدا صحیح یاد بگیریم. اگر آشنایی نداریم حتما در این زمینه تحقیق کنیم .
  • خواندن :

    • اگر خواستیم شروع به خواندن نماییم در هیأت یا تنهایی، حتما صدای خودمان را ضبط کنیم و بعد از خواندن به آن گوش نماییم. در گوش دادن باید بتوانیم نقاط ضعف و قوت صدای خودمان را پیدا کنیم. مثلا: باید دقت کنیم اشعار را درست تلفظ کنیم و صدایمان را به خوبی ساخته و صوت معقولی را از دهان خارج نماییم. قطعا بهترین شخص که عیبمان را ببیند خودمان هستیم. البته حتما از کسی که می تواند مشاوره بدهد هم کمک بگیریم و برای آنها بفرستیم یا اگر استاد داریم توسط ایشان از معایب صدایمان اطلاع پیدا نموده و در رفع معایب کوشا باشیم.
  • آشنایی با دستگاه های موسیقی سنتی :

    • یک مخالف خوان می تواند با دستگاه ها، آوازها و گوشه های آنها آشنایی داشته باشد و بداند آهنگی را که می خوانند در چه دستگاه یا ردیفی است . در اینصورت هم می تواند انتقال تجربه ی خوب داشت باشد و هم می تواند بعنوان مخالف خوانی که تمام عیار است و در موضوعات غیر مرتبط هم اطلاعات عمومی خوبی دارد حضور داشته باشد.
  • حرکت :

    • حرکات در تعزیه بسیار مهم است. یک تعزیه خوان متناسب با اشعاری که می خواند باید حرکت متناسب داشته باشد. حرکاتی که زیبا و بجا باشد نه مضحک و زننده و بیجا. برای رسیدن به مطلوب در خصوص حرکت، می بایست تمرین خود را در مقابل آیینه انجام دهیم و خودمان بتوانیم فیزیک بدنی خود را مشاهده و اصلاح نماییم. اینکار باعث میشود قبل از اینکه نقاط ضعفمان را ببینند خودمان نقاط ضعف خود را ببینیم و آن را رفع کنیم.البته در مخالف خوانی قسمت های کمیک نیز دارد که این بخش به معنای لودگی نیست با رعایت چهارچوب و تا حدوی می توان طنز اجرا نمود.
  • حس مناسب :

    • مکمل حرکت حس مناسب است یعنی حرکت بدون حس هیچ اثر گذاری و هیگونه زیبایی نخواهد داشت و برعکس آن، اگر حس خوبی داشته باشیم حتما حرکت خوبی از خود نشان می دهیم. لذا حتما باید دارای حس مناسب باشیم. اما چگونه میتوانیم حس خوبی داشته باشیم؟ در جواب میتوان گفت مؤثرترین عامل برای حس مناسب آن است که ما خود را در نقشی که می خوانیم ببینیم و تحت تأثیر نگاه مستمع و تعزیه خوانان دیگر قرار نگیریم، و کاملا با اعتماد به نفس، حس متناسب با حرکت داشته باشیم.
  • رفع استرس:

    • برای رفع استرس روش های مختلفی دارد و هر کس باید در این موضوع تلاش کند و راه رفع استرس در خود را پیدا نماید. در اینجا به برخی از آن راهکارها اشاره میکنیم. اولا تمرین زیاد باید نمود و بدون آمادگی بر روی تخت تعزیه حاضر نشویم که باعث استرس می شود. دوما توکل به خدا و توسل به ائمه معصومین داشتن و سوما خود را ضعیف ندیدن است. یعنی وقتی ما تمرین زیاد در نزد استاد داشته باشیم در هیأت ها وقت کافی بگزاریم و نیز حرکت و حس مناسب داشته باشیم نیازی نیست استرس به خودراه  دهیم. البته مقداری استرس معمولی است و در هر شخصی وجود دارد اما خود را ضعیف و ناتوان دیدن باعث ایجاد استرس شده و در صدا و کارمان لطمه ی زیاد وارد خواهد کرد. قابل توجه است که وقتی نقشی را به ما دادند حتما توانایی در ما دیدند و نیاز نیست که استرس باشد و تمام تلاش را بکنیم تا قابلیت خودمان را نشان داده و به پله های بالاتر سعود نماییم. یادمان باشد استرس را خودمان به خودمان انتقال داده و تشدید میکنیم. اگر برآن مدیریت کرده و به آن کمتر فکر کنیم حتما موفق خواهیم بود.
  • حفظیات :

    • در بحث حفظیات باید گفت که حتما نسخه های صحیح با نظر و تأیید استاد مربوطه را حفظ کنیم. برخی از نفرات بدون آگاهی از روی نسخه های نامعتبر یا از روی صوتی که می شنوند یادداشت برداری کرده و آن را حفظ می نمایند. لذا این باعث میشود که یا اشتباه دریافت کنیم و در نتیجه اشتباه حفظ کنیم یا اینکه نسخه های اشتباه را در خاطر بسپاریم. اشتباه خواندن لطمه های بسیاری به خواننده خواهد زد و جلوی پیشرفت را میگیرد .
  • آشنایی با نوع لباس و رنگ :

    • باید بدانیم که درهر نقشی چه لباس با چه رنگی را استفاده نماییم. و نیز نحوه درست پوشیدن را رعایت کنیم. اگر در انتخاب لباس یا نحوه پوشیدن یا رنگ آن اشتباه کنیم میگویند ناشی است. و همین انفاق جلوی پیشرفت را خواهد گرفت. مثلا در مخالف خوانی از رنگ های نارنجی تا قرمز و گاهی مشکی استفاده می شود البته آنهم بستگی به شخصیت شناسی دارد که باید بخش روانشناسی رنگ ها را مطالعه بفرمایید.
  • سوارکاری :

    • در برخی از مجالس که جای مناسب برای نگهداری و فضای اسب دوانی در تعزیه را دارند از اسب استفاده می شود. لذا شما باید حتما سوارکاری را به خوبی فرا گرفته تا در زمان مورد نیاز نقطه ضعف نداشته باشید.
  • اصیل خواندن :

    • هنگام شروع کار حتما تعزیه ی اصیل را یاد بگیریم و درگیر نوآوری ها نباشیم. هنگامی که اصل تعزیه را یاد بگیریم، یعنی ( سبک های اصیل، شعرهای اصیل، و…) اصل تعزیه را یاد گرفته ایم و کسی به ما خرده نخواهد گرفت و نیز لطمه ای به کار نخواهد خورد. البته هرگاه تعزیه را به درستی یاد گرفتیم آنوقت می توانیم به درستی نوآوری کنیم و به نحوی که به اصل تعزیه لطمه ای وارد نکند و از چهارچوب اصیل کار خارج نشویم که در موارد نوآوری در مبحث های دیگر صحبت خواهیم نمود.
  • تخت تعزیه:

  • تخت تعزیه همان سن نمایش است که در تعزیه به آن تخت تعزیه می گویند. برخلاف نمایش تئاترکه سن آن 180 درجه است، سن تعزیه 360 درجه می باشد. یعنی در تئاتر از یک طرف مخاطب برنامه را تماشا مینماید ولی در تعزیه دور تادور شما مخاطب نشسته است . از تفاوت های دیگر سن نمایش با تخت تعزیه آن است که در نمایش از قبل میزان سن از ورود بازیگران به صحنه تا محل استقرار و نور و …را کارگردان تعیین می کند ولی در تعزیه میزانسن را خود تعزیه خوان بنا به جمعیت و نوع برنامه تعیین می نماید آنهم از قبل امکان پذیر نیست بلکه در همان زمان اجرای زنده این کار را تشخیص و  صورت میدهد. تعزیه خوان ها هنگام ورود یا دور زدن به دور تخت برخلاف حرکت عقربه های ساعت  راه می روند .
  • آشنایی با مقاتل :

    • یک شبیه خوان مخالف یا موافق باید مقاتل و تاریخ را مطالعه نماید و با سیره و روش زندگی اهل بیت و انبیاء آشنا باشد این در شخصیت شناسی و نوع رفتار و خواندنمان به ما کمک خواهد کرد و در نهایت به ما کمک میکند تا تعزیه را تحریف نکنیم.
  • خلاقیت :

    • یک هنرمند شبیه خوان باید دارای خلاقیت در کار باشد بدین معنی که حرکات در تعزیه تقلیدی نیست بلکه خلاقانه است. یعنی باید با توجه به معنی اشعار و مطالعه در تاریخ و نیز تفکر حرکت یا نوآوری یا ابداع نمود که به تاریخ و سنتی بودن تعزیه هم لطمه وارد نشود و بدعت تازه ای ایجاد نشود و در شأن اهل بیت نیز باشد.لذا تا حدودی می توان برخی کارهای اصولی و استاندارد را تقلید کرد مابقی به ذوق و هنر شخص بستگی دارد.
  • تواضع داشتن :

  • اگر طالب آموختن و پیشرفت هستم باید متواضع باشیم- بدین معنی است که تا مقداری شعر حفظ کردیم و مقداری طرفدار پیدا کردیم، فکر نکنیم که کسی شدیم و تمام عیاریم. خیر ما اگر تا آخر عمرمان در تعزیه تحقیق و پژوهش کنیم باز هم بسیاری از مطالب هست که هنوز جوابی برای آنها پیدا نکردیم و احساس عجز می کنیم. لذا تا آخر عمر فکر کنیم که هنرجو هستیم و همانگونه که طالب یادگیری بودیم به دیگران یاد دهیم و میدان را برای آنان محیا نماییم و از زیبا خواندن دیگران لذت ببریم و مشوقشان باشیم.
  • معنی لغات :

  • یک تعزیه خوان می بایست در خصوص لغاتی که در اشعار میخواند به معنی آن واقف باشد و نیز بداند که آن را چگونه تلفظ نماید. چرا که اگر زیر و زبری را اشتباه بگوید گاهی معنای لغت بر عکس می شود و مورد انتقاد عوام قرار میگیرد.
فهرست