آموزش ترومپت
آموزش ترومپت

موسیقی در تعزیه :

موسیقی در تعزیه اهمیت چشمگیری دارد؛ به گونه‌ای که ایفاگران نقش‌های موافق می‌بایست از دستگاه‌های موسیقی آگاه باشند تا به راحتی بتوانند بخوانند.
نامدارترین موسیقیدان‌های عاشورایی همچون ابوالحسن خان اقبال آذر، آواز را از تعزیه آغاز کرده بودند. صدای به جا مانده از وی در روزهای پایانی عمر و توانایی حنجره او در ۱۰۴ سالگی شگفت انگیز است.
در تعزیه، تنها شبیه خوانانی که در نقش معصومان و یاران امام ظاهر می‌شوند( موافق خوانان)، حق دارند آواز بخوانند و به گفته امروزی، گفتگوهای خود را با موسیقی سنتی ادا کنند. در بخشهای مختلف تعزیه، از دستگاه ها، آوازها و برخی ردیف های آن استفاده می شود.
  افراد سخت‌دل، (اشقیا خوانان)، از اُشتلُم خوانی استفاده میکنند که آن هم دارای آهنگ منظم و خاص خود با توجه به وزن اشعار می باشد .اما مانند اولیا خوانان درگیر ردیف های آوازی نیستند.
 برای پیشگیری و آمادگی از جا به جایی ناگهانی نقش، هر کس باید لحن‌ها و شعرهای دیگر نقش‌ها را یاد بگیرد. نکته‌ دیگر در تعزیه‌خوانی فرم مرکب خوانی در ردیف موسیقی ایرانی است.
یک ساز بادی از جمله شیپور در تعزیه برای اعلام برپایی یا جنگ نمایشی سپاهیان و نی برای سوزناک‌تر کردن لحظه‌های احساسی، لحظه‌های وداع و بی‌کسی و در کنار آن سنج و طبل استفاده می‌شود. و شبیه خوانان با نوازندگان ارتباط نزدیکی در تعزیه داشته و در اصطلاح بده بستان دارند.
موسیقی دستگاهی ایران با موسیقی تعزیه تفاوت زیادی دارد. اگر تعزیه‌خوان بخواهد موسیقی دستگاهی را بیاموزد از موسیقی تعزیه عقب می‌ماند؛ زیرا صرفا موسیقی سنتی ایران موسیقی تعزیه را از حس خود می‌اندازد. و لازم به ذکر است که آهنگ و سبک هایی در تعزیه موجود است که هرگز در ردیف های موسیقی سنتی تعریف نشده. لذا اگر این سبک ها نامگذاری گردد، ردیف های بسیاری در موسیقی تعزیه پدیدار می شود که این گواه غنی بودن موسیقی تعزیه نسبت به موسیقی سنتی ایرانی است.
اگر یک اولیا خوان بخواهد دقیقا آواز را پیاده کند نمی تواند با مخاطب خود ارتباط حسی خوبی بر قرار نماید و از طرفی اگر بخواهد مثل مداحان بخواند از چهارچوب تعزیه خارج می شود و دلنشینی تعزیه را ندارد و شنونده می گوید این تعزیه نیست چون تعزیه دارای آهنگ آشنایی است که شنونده معمولی نیز در تشخیص آن به مشکل نخواهد خورد. پس نتیجه می گیریم تعزیه دارای موسیقی خاص خود است که بسیار غنی و دارای آهنگ و ریتم های خاص می باشد و اگر رعایت نشود یا در آواز غش کرده یا در مداحی که شنونده براحتی این موضوع را تشخیص می دهد و دلنشینی تعزیه را از دست خواهد رفت.

« تعزیه با موسیقی سنتی خود زنده است و اگر بخواهیم به بهانه نوآوری و … آن را دست کاری کنیم اصالت خود را از دست داده و به زودی رو به زوال خواهد رفت »

ذاکرالحسین حاج محمد بخشی نیا
ذاکرالحسین حاج محمد بخشی نیا
پیشکسوت نوازندگان تعزیه

دستگاه های موسیقی :

هفت دستگاه موسیقی داریم که در تعزیه از آن استفاده می شود و در دل این دستگاه ها پنج آواز هست که هر کدام از دستگاه و آوازها دارای گوشه یا ردیف های خاص خود می باشند که در ذیل به آن ها اشاره می شود. لازم به ذکر است که در تعزیه تمام ردیف های آواز سنتی ایرانی استفاده نمی شود و از برخی از دستگاه ها بیشر از دیگری استفاده می شود مثلا دستگاه راست پنج گاه کاربرد زیادی ندارد .

نام دستگاه ها:

  1. دستگاه شور
  2. دستگاه ماهور
  3. دستگاه سه گاه
  4. دستگاه چهارگاه
  5. دستگاه نوا
  6. دستگاه راست پنج گاه
  7. دستگاه همایون

چهار آواز در زیر مجموعه ی دستگاه شور می باشد :

  1. آواز بیات ترک یا بیات زند
  2. آواز ابوعطا
  3. آواز افشاری
  4. آواز دشتی

یا آواز هم در دل دستگاه همایون است :

  1. بیات اصفهان
عنوان

در این قسمت برای آشنایی بیشتر با دستگاه ها مثال هایی برای هرکدام از تعزیه می آوریم :

  • دستگاه شور :

  • یکی از مهم ترین کاربرد این دستگاه در تعزیه را می توان نقش قنبر در تعزیه شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام و یا درویش در تعزیه شهادت امام حسین علیه السلام نام برد که همیشه در دستگاه شور می خوانند . البته در خیلی از موارد در شور است اما این مثال ها نمونه آشنایی است.
  • دستگاه ماهور :

  • شروع نقش مسلم در تعزیه شهادت خود و … در ماهور است .
  • دستگاه سه گاه : 

  • شروع ام لیلا در تعزیه شهادت حضرت علی اکبر علیه السلام و یا نقش مسلم هنگامی که بعد از نماز سر سجاده شروع به خواندن می کند و… در سه گاه است.
  • دستگاه چهارگاه :

  •  شروع خواندن نقش حضرت علی اکبر علیه السلام در تعزیه شهادت خود و… در چهارگاه است.
  • دستگاه نوا : 

  • شروع نقش حر در تعزیه خود یا شروع نقش های فرنگی و… در نوا است.
  • دستگاه راست پنجگاه :

  • در تعزیه کاربردی نیست به همین دلیل آدرس خاصی ندارد .
  • دستگاه همایون :

  • بارزترین نمونه برای همایون هنگام مبارزه ی نقش حضرت قاسم علیه السلام با فرزندان ازرق است .
  • آواز بیات ترک یا بیات زند :

  • شروع اولیا و امام در اکثر تعزیه ها با بیات ترک است مثل شروع امام و اهل بیت در تعزیه حضرت عباس علیه السلام .
  • آواز ابو عطا :

  • شروع نقش امام رضا در تعزیه خود در ابوعطا است.
  • آواز افشاری :

  • شروع نقش ام لیلا در تعزیه حضرت قاسم علیه السلام (شد فصل بهار …) در افشاری است .
  • آواز دشتی :

  • شروع نقش بلال یا کور در تعزیه حضرت زهرا سلام الله علیها.
  • آواز بیات اصفهان :

  • شروع نقش فرنگی در تعزیه بازار شام در اصفهان است.
مثال هایی که زده شد همه بعنوان نمونه می باشد. شاید شما در ذهنتون مثالهای بارزتر بیاورید اما صرفا جهت آشنایی دوستانی است که در ابتدای کار هستند و میخواهند با موسیقی و کاربرد آن در تعزیه آشنا شوند . باید دانست در خیلی از قسمت های تعزیه دستگاه ها کاربردی است و مثال های بسیاری می توان برای هر کدام آورد.

در بخش های بعدی مثال هایی برای گوشه یا ردیف های آنان خواهیم آورد .

فهرست