” لغت نامه ی تخصصی تعزیه “

( د )

دُرِّ یتیم : گوهر نایاب و یگانه .
داد : قانون ، عدالت ، انصاف ، بانگ ، فغان ، کسی به هوا رفتن فریادش برخاستن .
داد و قال : داد وفریاد ، قیل وقال .
دادار : آفریننده ، بخشاینده .
داد آفرین : آن که عدالت ایجاد کند ،از نام ها . صفات باری تعالی .
دادخواه : کسی که به او ظلم شده و تقاضای رسیدگی می کند .
دادرس : کسی که به دادخواهی رسیدگی کند .
دادگر : داد دهنده ، عادل ، یکی از صفات باری تعالی .
دادگستر : آن که اجرای عدالت کند ، عادل ، خدای تعالی .
دادور : قاضی ، خدای تعالی .
دار : دسته ، گروه ، اطرافیان شخص ، طرفداران ، سرای ، خانه ، چوبی که مجرمان محکوم به مرگ را از آن حلق آویز کنند .
دار و گیر : جنگ ، جدال ، هنگامه ، معرکه .
دارآفرین : تکیه گاه .
دارالا خره : خانه ی آخرت ، جهان پس از مرگ .
دارالسلام : کشوری که بر اساس قوانین اسلامی اداره می شود .
دارالاماره : سرای امیر : شهر محل اقامت امیر یا سلطان .
دارالحکومه : استانداری .
دارالخلافه : شهر محل اقامت خلیفه اسلام ، پایتخت سلطان .
داعی : کسی که مردم را به دین خود دعوت کند ، دعا کننده ، یکی از مراتب دعوت اسماعیلیان .
داعی الله : خواننده ی خدا ، پیغامبر اسلام ( ص) .
داعیه : سبب ، موجب .
داغ دیدن : مصیبت دیدن ، سوگوار شدن .
داغدار : داغدیده .
دال : عقاب ، مرغی لاشخور از نوع کرکس ، دلالت کننده ، هدایت کننده ، نشان دهنده ، نهال نو نشانده و پیوند نکرده ، کنایه از کسی که کمرش خم شده است .
دام : جانوارن بی آزار ، بند ، تله ، تور ماهیگیری .
دامن : پاکدامن ، پرهیزکار ، بخش پایین جامه ، گستره ، پهنه .
دامن زدن : کنایه از کمک کردن به برپایی فتنه و آشوب .
دامنگیر : باعث گرفتاری و ماندگی .
دان : مفرد امر حاضر از دانستن ، دانه ، بذر گیاه .
داور : قاضی ، حکم .
دایم : همیشه ، همواره ، جاوید ، پایدار .
دایه : شیر دهنده ، پرستار کودک ، قابله .
دباغ : پوست پیرا ، چرمگر .
دجال : بسیار دروغگو ، فریب دهنده .
دخل : درآمد ، عایدی .
دخمه : سردابه ای که جسد مردگان را در آن نهند .
دَخیل : داخل شده ، بیگانه ای که وارد قومی شده ، پنا هنده ، پناه بردن .
دخول : داخل شدن ، درآمدن .
دَد : جانور درنده ، مانند شیر و پلنگ و گرگ .
دربه در : کسی که از خانه و خاندان خود آواره شده .
دَر دَم : بی درنگ ، همان دم ، در زمان .
دَرای : زنگ بزرگ ، جرس ، پُتک آهنگران .
درایت : دریافت ، آگاهی ، عادت ، مزاج ، سرشت ، نهاد ، دانستن .
درآمد : شروع ، ابتدا ، دخل ، عایدی .
درآویختن : گلاویز شدن ، چنگ زدن ، آویزان شدن .
دربار : بارگاه ، کاخ شاهی .
دربان : نگهبان .
درخشان : تابان ، روشنی دهنده .
درخور : مناسب ، سزاوار .
درد : رنج ، آزار ، ناخوشی ، بیماری ، محنت ، اندوه .
دُردانه : مروارید ، یکتا ، بسیار گرامی .
دردمند : مصیبت کشیده ، بیمار ، ناخوش .
دردناک : دردآور ، الیم .
درستکار : امین ، معتمد ، درست کردار .
درشت خو : تند خوی ، بدخلق .
درگاه : بارگاه ، پیشگاه ، آستانه ی در .
درماندگی : بیچارگی ، ناتوانی .
درهم : مسکوک نقره ، واحد وزن برابر با  48 جو .
دروازه : در بزرگ ، درب ، درب ورودی شهر در قدیم .
درود : سلام ، دعا ، ستایش ، رحمت .
درویش : فقیر ، تهیدست ، صوفی ، قلندر .
دریدگی : پاره شدگی ، پارگی ، بی شرمی .
دریغ : افسوس ، اسف .
دریغا : ای دریغا ای افسوس .
دِژ : حصار ، قلعه .
دژخیم : بدنهاد ، زشتخو ، جلاد ، زندان بان .
دژکام : اندوهگین ، تلخ کام ، خشمگین ، زاهد ، پرهیزکار .
دست خوش : بازیچه ، مسخره ، رام ، مطیع ، زبون ، آفرین .
دست مایه : سرمایه .
دَستار : عمامه ، پارچه ای که به دور سر پیچند .
دستاس : آسیایی که با نیروی دست می چرخد و کار می کند .
دستگیر : کسی که دست دیگران را بگیرد ، مددکار ، فریاد رس ، مرشد ، مراد .
دسیسه : حیله و مکر .
دشت : صحرا ، زمین پهناور و ناهموار .
دشنام : فحش ، ناسزا .
دشوار : سخت ، مشکل .
دعاوی : مرافعه ها ، اسباب ، وسایل .
دَعوی : ادعا کردن ، خواستن .
دغدغه : نگرانی ، بیم ، تشویش .
دغل : مکر وحیله ، مزور ، حیله گر .
دفع : پس زدن ، دور کردن .
دفن : به خاک سپردن ، پنهان کردن .
دَقُّ الباب : بر در کوفتن .
دَقَل : خرمای بد و پست ، خرما .
دکان : مغازه ، فروشگاه .
دل افکار : آزرده ، دلتنگ .
دل آشوب : آن چه که موجب آشوب و نارحتی گردد .
دل بستن : انس گرفتن ، علاقمند .
دل جویی : تسلی ، نوازش ، مهربانی ، مرغوبیت .
دل خراش : آن چه شخص را آزرده و رنجیده سازد .
دل خسته : غمگین ، اندوهناک ، دل آزرده ، بیمار .
دل خواه : حرچیز که مطلوب باشد ، آرزو .
دل کندن : قطه علاقه کردن ، ترک کردن .
دل مرده : افسرده ، بی انگیزه .
دلارام : آرامش ، بخشنده ی دل ، دلبر .
دلالت : راهنمایی کردن ، راه پیمودن .
دلاور : دلیر ، شجاع ، جنگجو .
دلاویز : مطلوب ، مرغوب ، خوشبو ، معطر .
دلایل : دلالت .
دلباخته : عاشق ، شیفته .
دلبر : محبوب ، معشوق .
دلبسته : عاشق ، شیدا ، گرفتار ، ستمکش .
دلبند : عزیز ، محبوب .
دلپذیر : مطبوع ، پسندیده ، مسلم ، یقین .
دلخور : رنجیده ، ناراحت .
دلخوشی : خوشحالی ، شادمانی ، خشنودی .
دلداده : عاشق  ، دلباخته ، علاقه مند ، مشتاق .
دلدار : معشوق ، دلیر ، دلاور .
دُلدُل : نام اسبی که امیرمصر به پیغمبر (ص) هدیه داده بود .
دلریش : آن که قلبش مجروح باشد ، عاشق .
دلکش : دلپذیر .
دلنشین : خوش آیند ، آن چه در دل بنشیند .
دلهره : اضطراب ، نگرانی .
دلواپس : نگران ، آشفته ، چشم به راه .
دلیر : دلاور ، بی باک ، گستاخ .
دلیل : مرشد ، راهنما ، راه ، طریق ، جهت ، سبب .
دَم بر زدن : نفس تازه کردن ، آسودن ، حرف زدن .
دَم زدن : نفس کشیدن ، نفس تازه کردن ، حرف ردن ، ادعاکردن .
دَم گرفتن : هم آواز شدن .
دمادم : لبالب ، لبریز .
دَمار : تباه ، هلاک ، انتقام .
دَمامه : نقاره ، کوس .
دمبدم : لحظه به لحظه ، دمادم .
دمساز : همدم ، همراز ، موافق ، سازگار .
دِمَن : دشت و صحرا .
دمیدن : روییدن ، سر از خاک درآوردن ، طلوع کردن ، خروشیدن ، خشمگین شدن .
دَنگال : وسیع ، جادار .
دَهر : روزگار ، زمانه ، عهد ، دوره .
دَهشَت : سرگشتگی ، حیرت ، تعجب ، اضطراب ، ترس ، خوف .
دُهُل : طبل بزرگ ،کنایه از رسوا ، مفتضح .
دِهلیز : راهرو ، دالان .
دو دل : مردد ، بی ثبات .
دَوّار : بسیار گردنده .
دوام : پایداری ، ثبات ، استمرار ، همیشگی .
دَوبال : مکر ، حیله .
دَوحِه : درخت بزرگ و پرشاخه .
دودمان : خاندان ، طایفه .
دوران : گردش ، چرخ ، عهد ، دوره ، عصر .
دوزخ : جهنم .
دوستدار : یار مهربان ، دوست موافق  .
دوش : شب گذشته ، حمام کردن ، کتف ، شانه .
دوشاب : انگور ، شیره ی انگور .
دوشیزه : دختر ، دختر شوهر نکرده .
دولتمند : خوشبخت ، سعادتمند ، توانگر ، ثروتمند .
دیار : کس ، کسی ، دیر نشین ، خانه ، محل ، مسکن ، شهر ، قبیله .
دَیّان : قاضی ، پاداش دهنده ، به حساب رسنده .
دیبا : پارچه ی ابریشمی رنگین .
دیجور : سیاه ، تاریک .
دیده : چشم ، عین ، منظور ، نگاه .
دیرباز : زمان دور و دراز ، زمان پیشین .
دیرک : تیر بسیار بزرگ ، تیرک .
دیرین : کهنه ، قدیم .
دیک : خروس .
دین دار : متقی ، با تقوی ، متدین .
دینار : سکه ی طلا ، واحد پول کنونی دولت عراق .
دیناری : نوعی شراب لعلی ، پارچه ای ابریشمین .
دیهیم : تاج ، کلاه زرنشان .
دیوان : مجموعه ی اشعار یک شاعر، دولت ، اداره ، دفتر محاسبه .
دیون : جمع دین ، وام ها ، قررض ها .
دَغا : ناراست ، نادرست ، دغل ، معیوب ، حرام زاده .
دِرنگ : تاخیر ، دیر کردن ، صدای زنگ ، آهستگی ، کندی ، ضد شتاب .
دِشنه : خنجر ، کارد بردنده .
دِیر : صومعه ، عبادتگاه مسیحیان ، آتشکده ، محل راهبان .
دارالبَوار : جهنم ، دوزخ .
فهرست